Regionale ontwikkelingen

Duitsland kent, als gevolg van de spreiding van grondstoffen over het land en de vroegere grens tussen oost en west, grote regionale verschillen in de economische (industriële) structuur. Voorbeelden van belangrijke, goed functionerende regionale clusters zijn automobielindustrie (rondom München), gezondheidstechniek (rondom Stuttgart), micro- en nanotechnologie (rondom Dresden), optische industrie (rondom Jena), zonne-energietechniek (rondom Magdeburg), maritieme industrie (langs de noordkust), luchtvaartindustrie (rondom Hamburg), financiële dienstverlening (Frankfurt) en zakelijke dienstverlening (Düsseldorf).

De drie deelstaten met de hoogste inwoneraantallen, Nordrhein-Westfalen, Bayern en Baden-Württemberg, leveren in absolute zin de hoogste bijdrage aan het Duitse Bruto Binnenlands Product (BBP). Als het gaat om de productiviteit per inwoner, dan heeft de moderne dienstverlenende deelstaat Hamburg de beste resultaten.

De economische ontwikkeling in de oostelijke deelstaten
18 Jaar na de val van de Muur zijn de ontwikkelingsverschillen tussen de oude en de nieuwe deelstaten nog aanzienlijk. Het BBP per inwoner ligt in de nieuwe deelstaten, inclusief Berlijn, aanzienlijk lager dan het BBP per inwoner in de oude deelstaten. Inwoners van Hessen, Beieren en Baden-Württemberg dragen per jaar gemiddeld meer dan € 30.000 aan de Duitse economie bij, terwijl dit getal voor inwoners van Brandenburg en Mecklenburg-Voor-Pommeren onder € 20.000 ligt. In vergelijking tot 1991 zijn de verschillen wel aanzienlijk kleiner geworden. Het BBP is in de nieuwe deelstaten veel sterker gestegen dan in de oude deelstaten, zoals blijkt uit onderstaande tabel.

Vanaf 2006 profiteert het oosten van Duitsland duidelijk mee van de Duitse en wereldwijde economische opleving. De economische groei van de regio lag zelfs boven het Duitse gemiddelde. Vooral de industrie doet het goed. In de eerste helft van 2007 groeide deze sector in de oostelijke deelstaten (Berlijn niet meegerekend) met 12,7%. De sterke groei laat zich waarschijnlijk verklaren door het kostenvoordeel dat de industrie in het oosten heeft ten opzichte van de concurrenten in het westen. Ondanks deze positieve ontwikkeling is de werkloosheid in het oosten nog altijd twee maal zo hoog als in het westen (oktober 2007: oosten 13,6%, westen 6,8%). Ook daalt de werkloosheid in het oosten aanzienlijk langzamer.

Via verschillende maatregelen tracht de Bondsregering de oostelijke deelstaten te steunen bij hun pogingen om de achterstand ten opzichte van het westen in te halen. Het belangrijkste zijn de directe transfers onder de noemers van Solidarpakt I en Solidarpakt II. Onder Solidarpakt I, dat liep tot en met 2004, was in totaal € 94,5 mrd. beschikbaar voor de aanpak van ecologische problemen, het behoud van industriële activiteit en woningsanering. Onder Solidarpakt II, dat loopt van 2005 tot en met 2019, is in totaal € 156,5 mrd. beschikbaar voor `vermindering van de lasten als gevolg van de deling van Duitsland'. De hoogte van de jaarlijkse budgetten, gemiddeld ruim € 10 mrd. per jaar, loopt af. De middelen zijn verdeeld over twee manden (`Körbe'). Korb I bevat € 105 mrd., vooral bedoeld voor verbetering van de fysieke infrastructuur en voor onderzoek en innovatie. Korb II bevat € 51,5 mrd., vooral bedoeld voor verbetering van de concurrentiekracht en voor groei van de werkgelegenheid. De deelstaten zijn zelf verantwoordelijk voor de besteding van de middelen. De Bondsregering constateert elk jaar opnieuw dat de betreffende deelstaten een aanzienlijk deel van de middelen gebruiken voor dekking van lopende uitgaven. Ze roept op dit niet te doen en de middelen te investeren. De regering is echter (tot nu toe) niet overgegaan tot korting van Solidarpaktmiddelen.

De Bondsregering heft sinds 1991 de zgn. Solidaritätszuschlag ( Soli') ter bestrijding van de kosten van de hereniging. De toeslag wordt geheven bij de inkomsten- en vennootschapsbelasting en bedraagt op het moment 5,5%. In 2007 was de opbrengst ongeveer € 12 mrd. Alle belastingplichtigen, ook bedrijven en inwoners van de oostelijke deelstaten, betalen mee.

Binnen de oostelijke deelstaten zijn er aanzienlijke verschillen. De deelstaten Saksen en Thüringen ontwikkelen zich erg goed. In de periode 1991-2006 groeide het BBP jaarlijks met gemiddeld 6,7%, terwijl de Bondsrepubliek als geheel een gemiddelde groei van 2,8% kende. In 2006 stak de regio Saksen met een BBP-groei van 3,9% ver boven het gemiddelde van 2,9% uit. De buitenlandse handel van de deelstaten Saksen en Thüringen floreert eveneens: in de periode 2003-2006 groeiden zowel im- als export jaarlijks met gemiddeld ruim 11%.

Saksen heeft een wereldwijd toonaangevende rol op het gebied van micro- en nanotechnologie. Deze sector biedt in de deelstaat Saksen aan ruim 43.000 mensen werkgelegenheid. Andere goed ontwikkelde sectoren in het zuidelijk deel van voormalig Oost-Duitsland zijn de automotive industrie, biotechnologie, machinebouw en de chemische/farmaceutische industrie. De sector duurzame energie, in het bijzonder zonne-energie, is sterk in opkomst. Zo huisvest de regio de grootste producent van zonnepanelen ter wereld.

Meer gedetailleerd bekeken, blijkt dat enkele stedelijke regio's in het oosten zich heel goed ontwikkelen. De zgn. `toekomstatlas' (2006) van het Zwitserse onderzoeksbureau Prognos, die standplaatsfactoren als innovatiekracht, opleidingsniveau, infrastructuur en ook bevolkingsopbouw onderzocht, concludeert dat naast het Saksische Dresden (plaats 13) en het Thüringse Jena (plaats 20) ook het Brandenburgse Potsdam (plaats 15) goede perspectieven heeft. Potsdam valt op door het coherente familiebeleid, dat de aantrekkelijkheid van de stad voor jonge gezinnen verhoogt.

Tegenover deze positieve ontwikkelingen staat dat andere delen van het oosten nauwelijks in staat lijken hun achterstand op de rest van het land in te lopen. Onder de slechtst presterende 50 regio's van de toekomstatlas (totaal: 440 regio's) bevindt zich slechts één regio die niet in het oosten ligt.